рдЕрдз्рдпाрдп 1: рд╕рдн्рдпрддा рдХ्рдпा рд╣ोрддी рд╣ै?
рд╕рдн्рдпрддा (Civilization) рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдПрдХ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдоाрдирд╡ рд╕рдоाрдЬ, рдЬрд╣ां рд▓ोрдЧ:
-
рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╕्рдеाрдпी рд░ूрдк рд╕े рд░рд╣рддे рд╣ैं
-
рдШрд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं
-
рдЦेрддी рдХрд░рддे рд╣ैं
-
рдХाрдиूрди рдмрдиाрддे рд╣ैं
-
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं
-
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдХрд▓ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं
рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдЬрди्рдо рддрдм рд╣ुрдЖ рдЬрдм рдЗंрд╕ाрди рдиे рдЦाрдиाрдмрджोрд╢ рдЬीрд╡рди рдЫोрдб़рдХрд░ рд╕्рдеाрдпी рдЬीрд╡рди рд╢ुрд░ू рдХिрдпा।
рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рдм рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ — рдирджिрдпों рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े
рдЕрдз्рдпाрдп 2: рдирджिрдпां – рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдЬрдирдиी
рджुрдиिрдпा рдХी рд▓рдЧрднрдЧ рд╕рднी рдкрд╣рд▓ी рд╕рдн्рдпрддाрдПं рдирджिрдпों рдХे рдХिрдиाрд░े рдмрдиीं।
рдХ्рдпोंрдХि рдирджिрдпां рджेрддी рдеीं:
-
рдкीрдиे рдХा рдкाрдиी
-
рдЦेрддी рдХे рд▓िрдП рдкाрдиी
-
рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी
-
рдпाрдд्рд░ा рдХा рд░ाрд╕्рддा
рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рдн्рдпрддा рдирджिрдпां:
-
рд╕िंрдзु рдирджी (рднाрд░рдд-рдкाрдХिрд╕्рддाрди)
-
рдиीрд▓ рдирджी (рдоिрд╕्рд░)
-
рдЯाрдЗрдЧ्рд░िрд╕ рдФрд░ рдпूрдл्рд░ेрдЯीрд╕ (рдЗрд░ाрдХ)
-
рд╣ुрдЖंрдЧ рд╣ो рдФрд░ рдпांрдЧ्рдд्рдЬ़ी (рдЪीрди)
рдЗрди्рд╣ीं рдирджिрдпों рдиे рдЗंрд╕ाрди рдХो рд╢िрдХाрд░ी рд╕े рд╕рдн्рдп рдЗंрд╕ाрди рдмрдиाрдпा।
рдЕрдз्рдпाрдп 3: рд╕िंрдзु рдШाрдЯी рд╕рдн्рдпрддा – рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рдЙрди्рдирдд рд╕рдн्рдпрддा
рд╕рдордп: рд▓рдЧрднрдЧ 3300 BCE
рд╕्рдеाрди: рдЖрдЬ рдХा рднाрд░рдд рдФрд░ рдкाрдХिрд╕्рддाрди
рдоुрдЦ्рдп рд╢рд╣рд░:
-
рд╣рдб़рдк्рдкा
-
рдоोрд╣рдирдЬोрджрдб़ो
-
рдзोрд▓ाрд╡ीрд░ा
-
рд▓ोрдерд▓
рд╕िंрдзु рд╕рдн्рдпрддा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЦाрд╕िрдпрдд – рд╢рд╣рд░ рдХी рдпोрдЬрдиा
рдЗрд╕ рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╢рд╣рд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╢рд╣рд░ों рдХी рддрд░рд╣ рдеे।
рдЗрдирдоें рдеे:
-
рд╕ीрдзी рд╕рдб़рдХें
-
рдиाрд▓िрдпां (Drainage system)
-
рдкрдХ्рдХे рдШрд░
-
рдЬрд▓ рдиिрдХाрд╕ी рдк्рд░рдгाрд▓ी
рдпрд╣ рджुрдиिрдпा рдХी рдкрд╣рд▓ी planned civilization рдеी।
рд╕िंрдзु рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рдХрд░рддे рдеे?
рдпे рд▓ोрдЧ:
-
рдЦेрддी рдХрд░рддे рдеे
-
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рддे рдеे
-
рдШрд░ рдмрдиाрддे рдеे
рдЦेрддी:
-
рдЧेрд╣ूं
-
рдЬौ
-
рдХрдкाрд╕
рдпрд╣ рджुрдиिрдпा рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╕рдн्рдпрддा рдеी рдЬिрд╕рдиे рдХрдкाрд╕ рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा।
рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╕рдоुрдж्рд░
рд▓ोрдерд▓ рдПрдХ рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдеा।
рдпрд╣ां рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╣ोрддा рдеा:
-
рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рддрдХ
-
рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рд░ाрд╕्рддे
рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рд╡े рд╕рдоुрдж्рд░ी рдпाрдд्рд░ा рдЬाрдирддे рдеे।
рдЕрдз्рдпाрдп 4: рдиीрд▓ рдирджी рд╕рдн्рдпрддा – рдоिрд╕्рд░ рдХा рдЪрдордд्рдХाрд░
рд╕्рдеाрди: рдоिрд╕्рд░
рдирджी: рдиीрд▓ рдирджी
рд╕рдордп: рд▓рдЧрднрдЧ 3000 BCE
рдиीрд▓ рдирджी рдХो рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै:
Gift of Nile
рдХ्рдпोंрдХि рдиीрд▓ рдирджी рдХे рдмिрдиा рдоिрд╕्рд░ рдоें рдЬीрд╡рди рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рдеा।
рдиीрд▓ рдирджी рдХी рдЦाрд╕िрдпрдд
рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рдиीрд▓ рдирджी рдоें рдмाрдв़ рдЖрддी рдеी।
рдЗрд╕рд╕े:
-
рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рдлैрд▓рддी рдеी
-
рдЦेрддी рдЖрд╕ाрди рд╣ोрддी рдеी
рдоिрд╕्рд░ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि – рдкिрд░ाрдоिрдб
рдоिрд╕्рд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рдмрдиाрдП:
-
рдкिрд░ाрдоिрдб
-
рдоंрджिрд░
рдкिрд░ाрдоिрдб рдЖрдЬ рднी рджुрдиिрдпा рдХे рд╕рдмрд╕े рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ैं।
рдпे рдмрдиाрдП рдЧрдП рдеे:
-
Pharaoh (рд░ाрдЬाрдУं) рдХे рд▓िрдП
рдоिрд╕्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдХ्рдпा рдЬाрдирддे рдеे?
рд╡े рдЬाрдирддे рдеे:
-
рдЧрдгिрдд
-
рдЦрдЧोрд▓ рд╡िрдЬ्рдЮाрди
-
рдЪिрдХिрдд्рд╕ा
рд╡े рдордоी рдмрдиाрддे рдеे।
рдЕрдз्рдпाрдп 5: рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा – рджुрдиिрдпा рдХी рдкрд╣рд▓ी рд╕рдн्рдпрддा
рд╕्рдеाрди: рдЖрдЬ рдХा рдЗрд░ाрдХ
рдирджिрдпां:
-
рдЯाрдЗрдЧ्рд░िрд╕
-
рдпूрдл्рд░ेрдЯीрд╕
рд╕рдордп: рд▓рдЧрднрдЧ 3500 BCE
Mesopotamia рдХा рдорддрд▓рдм рд╣ै:
рджो рдирджिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХी рднूрдоि
рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпां
рдпрд╣ां рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдмрдиा:
-
рд▓ेрдЦрди (Cuneiform)
-
рдХाрдиूрди
-
рд╢рд╣рд░
рдкрд╣рд▓ा рдХाрдиूрди:
Code of Hammurabi
рдкрд╣рд▓ा рд▓ेрдЦрди
рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╢ुрд░ू рдХिрдпा।
рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддрдЦ्рддिрдпों рдкрд░ рд▓िрдЦा।
рдпрд╣ рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рдеी।
рдЕрдз्рдпाрдп 6: рдЪीрди рдХी рд╕рдн्рдпрддा – рд╣ुрдЖंрдЧ рд╣ो рдирджी рдХी рд╢рдХ्рддि
рд╕्рдеाрди: рдЪीрди
рдирджी: рд╣ुрдЖंрдЧ рд╣ो (Yellow River)
рд╕рдордп: рд▓рдЧрднрдЧ 2000 BCE
рдЪीрди рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпां
рдЪीрди рдиे рджिрдпा:
-
рдХाрдЧрдЬ
-
рдХंрдкाрд╕
-
рд░ेрд╢рдо
рдЦेрддी рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ
рдЪीрди рдХे рд▓ोрдЧ:
-
рдЪाрд╡рд▓ рдЙрдЧाрддे рдеे
-
рдЦेрддी рдХрд░рддे рдеे
-
рд╢рд╣рд░ рдмрдиाрддे рдеे
рдЕрдз्рдпाрдп 7: рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдХा рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬुрдб़рдиा
рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕рдн्рдпрддाрдПं рдЖрдкрд╕ рдоें рдЬुрдб़рдиे рд▓рдЧीं।
рд╡्рдпाрдкाрд░ рд╣ुрдЖ:
-
рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рд░ाрд╕्рддे
-
рдирджिрдпों рдХे рд░ाрд╕्рддे
рдЗрд╕рд╕े:
-
рдЬ्рдЮाрди рдлैрд▓ा
-
рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдлैрд▓ी
рдЕрдз्рдпाрдп 8: рд╕рдоुрдж्рд░ рдХी рднूрдоिрдХा
рд╕рдоुрдж्рд░ рдиे рдЬोрдб़ा:
-
рдПрд╢िрдпा
-
рдЕрдл्рд░ीрдХा
-
рдпूрд░ोрдк
рд╕рдоुрдж्рд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиा।
рдЕрдз्рдпाрдп 9: рд╕рдн्рдпрддा рдиे рдЗंрд╕ाрди рдХो рдХ्рдпा рджिрдпा?
рд╕рдн्рдпрддा рдиे рдЗंрд╕ाрди рдХो рджिрдпा:
-
рдШрд░
-
рд╢рд╣рд░
-
рдХाрдиूрди
-
рд╡िрдЬ्рдЮाрди
рдЗрд╕ी рд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рджुрдиिрдпा рдмрдиी।
рдЕрдз्рдпाрдп 10: рдкрд╣рд▓ी рд╕рдн्рдпрддाрдПं – рдЖрдзुрдиिрдХ рджुрдиिрдпा рдХी рдиींрд╡
рдЖрдЬ рдХी рджुрдиिрдпा рдХी рдиींрд╡ рдЗрди्рд╣ीं рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдкрд░ рд╣ै।
рдЕрдЧрд░ рдпे рд╕рдн्рдпрддाрдПं рдирд╣ीं рд╣ोрддीं, рддो рдЖрдЬ:
-
рд╢рд╣рд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддे
-
рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдЗंрд╕ाрди рдХा рдЕрд╕рд▓ी рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдн्рдпрддाрдУं рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ।
рдирджिрдпों рдиे рдЗंрд╕ाрди рдХो рд╕рдн्рдп рдмрдиाрдпा।
рд╕िंрдзु, рдиीрд▓, рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдФрд░ рдЪीрди рд╕рдн्рдпрддा рдиे рдЖрдзुрдиिрдХ рджुрдиिрдпा рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी।

